Máy mài cầm tay chỉ an toàn khi bạn giữ đủ mấy điều: nắp che luôn ở đúng chỗ, đĩa có tốc độ định mức cao hơn tốc độ của máy, hai tay cầm chắc, không mài bằng mặt bên của đĩa cắt mỏng, và tuyệt đối không lắp lưỡi cưa gỗ có răng. Phần lớn tai nạn với máy mài đến từ hai thứ: đĩa vỡ văng mảnh, và máy bị kẹt giật ngược về phía người cầm.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Máy mài cầm tay là dụng cụ đa năng nhất trong xưởng nhỏ Việt Nam: cắt sắt, mài mối hàn, đánh gỉ, cắt gạch. Và cũng vì đa năng, nó bị dùng sai nhiều nhất. Mình dành trọn tập này cho nó, vì nó xứng đáng được nói kỹ.
Đĩa quay nhanh tới mức nào?
Máy mài cầm tay cỡ phổ biến quay rất nhanh, hàng nghìn vòng mỗi phút. Ở tốc độ đó, mép đĩa di chuyển nhanh hơn xe máy chạy trên đường cao tốc rất nhiều. Một mảnh đĩa vỡ bay ra mang năng lượng như một viên đạn nhỏ.
Mỗi đĩa có in tốc độ tối đa cho phép. Tốc độ đó phải lớn hơn hoặc bằng tốc độ ghi trên máy. Lắp một đĩa dành cho máy nhỏ quay chậm vào máy quay nhanh hơn là đĩa có thể vỡ ngay khi bật.
Đĩa cũng có hạn dùng và có thể hỏng khi bị rơi, bị ẩm. Đĩa đá mài bị rơi xuống nền có thể nứt ngầm. Kiểm tra đĩa trước khi lắp, và khi bật máy với đĩa mới, để máy chạy không tải một lúc, hướng đĩa ra chỗ không có người.
Đường kính đĩa phải đúng với máy. Lắp đĩa to hơn máy thiết kế bằng cách tháo nắp che là một trong những việc nguy hiểm nhất có thể làm với máy mài.
Nắp che: đừng bao giờ tháo
Nắp che là tấm kim loại bao nửa đĩa phía người cầm. Khi đĩa vỡ, nó chặn mảnh văng về phía bạn. Khi máy giật, nó ngăn đĩa chạm vào người.
Nhiều thợ tháo nắp che vì vướng, vì muốn lắp đĩa to, vì muốn mài sát góc. Và nhiều thương tích nặng ở mặt, cổ, đùi đến từ những cái máy không nắp che như vậy.
Chỉnh góc nắp che để nó nằm giữa bạn và đĩa theo tư thế làm việc. Hầu hết máy cho xoay nắp mà không cần dụng cụ.
Nếu nắp che vướng thật, hãy nghĩ lại cách làm: đổi tư thế, đổi dụng cụ, kẹp phôi theo hướng khác. Không có việc gì đáng để bỏ nắp che.
Giật ngược: khi đĩa bị kẹt
Khi đĩa bị kẹt đột ngột trong rãnh cắt, lực quay của động cơ không còn đẩy đĩa đi mà đẩy chính cái máy ngược lại. Máy bật ngược về phía người cầm, rất nhanh, rất mạnh.
Kẹt xảy ra khi rãnh cắt khép lại, ví dụ khi cắt một thanh thép nằm giữa hai điểm đỡ, thanh võng xuống và bóp chặt đĩa. Hoặc khi xoắn máy trong lúc cắt, hoặc ép quá mạnh.
Phòng tránh: kẹp phôi chắc chắn, đỡ sao cho phần bị cắt rời ra rơi tự do thay vì bóp vào đĩa. Cắt thẳng, không xoắn. Để máy tự cắt với lực vừa phải.
Luôn cầm bằng hai tay, một tay ở thân, một tay ở tay cầm phụ. Đứng lệch khỏi mặt phẳng quay của đĩa, để nếu máy giật, nó không lao thẳng vào người. Chờ đĩa dừng hẳn mới đặt máy xuống.
Đĩa cắt, đĩa mài và những thứ không bao giờ lắp
Đĩa cắt mỏng được thiết kế để cắt bằng mép. Mặt bên của nó rất yếu. Dùng mặt bên đĩa cắt để mài là cách nhanh nhất làm đĩa vỡ. Muốn mài, thay đĩa mài dày.
Đĩa mài dày dùng để mài mối hàn, mài bavia, với máy nghiêng một góc nhỏ so với mặt phôi. Đĩa nhám xếp dùng để làm mịn. Đĩa chải sợi thép dùng để đánh gỉ, và sợi thép có thể văng ra như kim, nên cần che mặt và quần áo dày.
Tuyệt đối không lắp lưỡi cưa gỗ có răng, kể cả loại răng hợp kim bán cho máy cưa đĩa, vào máy mài cầm tay. Máy mài quay nhanh hơn nhiều, không có dao tách, và răng cưa bắt vào gỗ gây giật ngược dữ dội. Tai nạn từ kiểu lắp này thường rất nặng.
Có những đĩa chuyên dụng cho gỗ được thiết kế riêng cho máy mài, nhưng người mới nên dùng máy cưa đúng loại cho gỗ.
Tia lửa, bảo hộ và nơi làm việc
Tia lửa mài là những hạt kim loại nóng đỏ bay xa vài mét. Chúng có thể làm cháy giẻ, mùn cưa, bao bì, quần áo, và làm rỗ kính, sơn xe nếu đậu gần. Hướng tia lửa xuống nền, ra xa người và vật dễ cháy.
Đeo kính bảo hộ và tấm che mặt, chụp tai, găng da vừa tay, áo dài tay vải cotton dày. Khẩu trang lọc bụi khi mài nhiều.
Không mài gần can xăng, bình ga, chỗ vừa sơn còn hơi dung môi. Có một bình chữa cháy gần đó, và kiểm tra xung quanh mười lăm, hai mươi phút sau khi mài xong, vì tàn lửa có thể âm ỉ.
Rút điện máy khi thay đĩa. Công tắc bị kẹt ở chế độ bật khi bạn cắm điện vào là một cách bị thương ngớ ngẩn nhưng có thật.
Câu hỏi thường gặp
Có nên dùng máy mài cắt gạch không?
Được, với đĩa cắt gạch hoặc đĩa kim cương đúng loại. Cắt gạch tạo bụi đá rất mịn có hại cho phổi, nên cắt ướt nếu đĩa và máy cho phép, hoặc đeo khẩu trang lọc bụi đạt chuẩn và làm ngoài trời.
Vì sao đĩa cắt hay bị vỡ?
Thường do mài bằng mặt bên đĩa cắt, xoắn máy khi cắt, rãnh cắt bóp đĩa, đĩa bị rơi hoặc ẩm, hoặc tốc độ định mức của đĩa thấp hơn máy. Dùng đúng đĩa cho đúng việc.
Máy mài có cần tay cầm phụ không?
Có. Tay cầm phụ giúp giữ máy bằng hai tay, kiểm soát khi giật ngược. Lắp tay cầm phụ ở bên phù hợp với tư thế làm việc, và luôn dùng nó.
Có thể cầm phôi nhỏ bằng tay khi mài không?
Không nên. Phôi nhỏ dễ bị đĩa giật khỏi tay và tay chạm vào đĩa. Kẹp phôi bằng ê tô hoặc kẹp chữ C, rồi mới mài.
Máy mài chạy rung mạnh là do đâu?
Thường do đĩa bị mòn lệch, lắp không đúng, đĩa bị nứt, hoặc ổ bi trong máy hỏng. Dừng ngay, rút điện, kiểm tra đĩa. Đĩa rung có thể sắp vỡ.
