Máy in cũ, ổ đĩa quang, đồ chơi điện, máy khoan hỏng là một kho động cơ, trục thép, ổ bi, bánh răng, lò xo và cả những bài học thiết kế miễn phí. Nhưng có những thứ tuyệt đối không tự mở: lò vi sóng, màn hình ống tia âm cực kiểu cũ, bộ nguồn lớn, và khối pin lithium, vì bên trong có tụ điện và biến áp cao thế có thể giết người, hoặc nguy cơ cháy nổ.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Nhiều người làm máy giỏi bắt đầu từ việc tháo tung đồ trong nhà khi còn nhỏ. Tháo đồ cũ vẫn là một trong những cách học tốt nhất, và là nguồn linh kiện rẻ cho dự án. Tập này mình nói nên tháo gì, lấy gì, học gì, và ranh giới không được vượt.
Kho báu trong đồ bỏ đi
Máy in phun cũ thường có động cơ bước hoặc động cơ một chiều có bộ mã hoá, trục thép mài bóng làm ray trượt, bánh răng nhựa, lò xo, cảm biến quang. Đó gần như đủ bộ để làm một cái trục chuyển động nhỏ.
Ổ đĩa quang có cơ cấu vít me nhỏ xíu với động cơ bước, và cơ cấu trượt chính xác. Đồ chơi điện có động cơ nhỏ, hộp số nhựa. Máy khoan cầm tay hỏng pin thường còn động cơ và hộp số khoẻ.
Quạt điện, máy xay sinh tố hỏng có động cơ, nhưng thường là động cơ chạy điện lưới; dùng lại cần hiểu biết về điện và vỏ bọc an toàn. Người mới nên chỉ lấy phần cơ khí.
Ốc vít, lò xo, công tắc hành trình, dây điện, đầu nối, những thứ nhỏ nhặt này tích lại theo thời gian thành một kho tiện lợi. Phân loại vào hộp nhỏ có nhãn, nếu không nó chỉ là một đống rác trong góc.
Những thứ tuyệt đối không tự mở
Lò vi sóng chứa biến áp cao thế và tụ điện cao áp có thể giữ điện rất lâu sau khi rút phích. Mức điện áp và dòng bên trong đủ gây tử vong. Đây là thiết bị mà người làm đồ nghiệp dư không nên mở, kể cả chỉ để lấy quạt hay đĩa xoay.
Màn hình và tivi ống tia âm cực kiểu cũ chứa điện áp rất cao trên ống và tụ, và bản thân ống có thể nổ vỡ bắn thuỷ tinh nếu bị va đập. Đưa đi xử lý rác điện tử, đừng tháo.
Bộ nguồn lớn, bộ lưu điện, mạch đèn chớp máy ảnh có tụ lớn nạp điện áp cao. Máy ảnh phim dùng một lần có đèn chớp là ví dụ hay gặp khiến nhiều người bị giật đau.
Khối pin lithium trong laptop, xe điện, sạc dự phòng có thể bị chập và cháy khi tháo bằng dụng cụ kim loại. Đưa tới điểm thu gom pin, đừng mổ ra.
Tháo an toàn: rút điện, chờ, và không cậy
Với mọi đồ điện, rút phích và tháo pin trước. Để một lúc cho các tụ nhỏ tự xả qua mạch. Đừng bao giờ tháo đồ đang cắm điện.
Chụp ảnh từng bước khi tháo. Không phải để lắp lại, mà để hiểu cách người ta lắp ráp: thứ tự, chỗ giấu vít, cách dùng ngàm nhựa thay vít.
Dùng đúng tua vít, không cậy bằng dao. Dao trượt vào tay là tai nạn tháo đồ phổ biến nhất. Đeo kính: lò xo và ngàm nhựa có thể bật văng.
Có những chi tiết như lò xo cuộn lớn trong cửa cuốn, lò xo trong đồ dùng có trữ năng lượng, cần tháo đúng cách để không bung. Nếu không chắc, dừng lại.
Học được gì từ cách người khác thiết kế
Mỗi món đồ tháo ra là một bài học thiết kế. Nhà sản xuất tiết kiệm từng con vít, nên bạn sẽ thấy vô số mẹo: ngàm nhựa tự khoá, lò xo làm nhiều việc cùng lúc, chi tiết nhựa đúc gộp nhiều chức năng.
Nhìn cách họ đỡ trục: bạc nhựa ở chỗ nào, ổ bi ở chỗ nào. Nhìn cách họ chống rơ, căng dây đai, giảm rung. Nhìn cách họ đi dây và cố định dây.
Nhìn cả chỗ hỏng: vì sao nó hỏng. Bánh răng nhựa mòn răng, bạc khô dầu, mối hàn nguội, tụ phồng. Chỗ hỏng cho bạn biết giới hạn của thiết kế.
Ghi chép những điều hay, vẽ lại những cơ cấu thú vị. Một cuốn sổ như vậy sau vài năm là kho ý tưởng quý cho các dự án của chính bạn.
Phần còn lại đi đâu?
Sau khi lấy những gì cần, phần còn lại là rác điện tử. Bảng mạch, dây điện, pin, màn hình chứa kim loại nặng và chất cần xử lý riêng. Đừng đốt dây điện để lấy đồng; khói nhựa cháy rất độc.
Tìm điểm thu gom rác điện tử và pin ở cửa hàng điện máy, siêu thị, hay chương trình thu gom địa phương.
Nhựa vỏ, thép vỏ có thể đem bán ve chai theo cách phân loại thông thường.
Tháo đồ cũ là cách tái sử dụng tốt. Làm nó cho trọn vẹn thì phần bỏ đi cũng phải đi đúng chỗ.
Và nhớ giới hạn chỗ chứa. Nhiều xưởng nhỏ chết chìm trong những thùng đồ tháo ra để dành. Mình tự đặt luật: món nào để quá một năm chưa dùng tới mà không có kế hoạch rõ thì cho đi. Xưởng gọn thì đầu óc cũng gọn.
Câu hỏi thường gặp
Động cơ trong máy in cũ có dùng lại được không?
Thường được. Nhiều máy in có động cơ bước hoặc động cơ một chiều có bộ mã hoá. Cần xác định loại động cơ, điện áp và cách nối dây trước khi dùng, bằng cách đo hoặc tìm thông số theo mã trên vỏ.
Vì sao không được mở lò vi sóng?
Bên trong có biến áp cao thế và tụ điện cao áp giữ điện sau khi rút phích, đủ gây tử vong. Việc sửa lò vi sóng nên để thợ có chuyên môn. Người làm đồ nghiệp dư không nên tháo nó.
Tụ điện trong đồ cũ có nguy hiểm không?
Tụ nhỏ trong mạch thấp áp thường không nguy hiểm. Tụ lớn trong bộ nguồn, đèn chớp, lò vi sóng có thể giữ điện áp cao và gây giật mạnh. Nếu không biết cách xả an toàn, đừng chạm vào.
Có nên tháo pin laptop cũ lấy viên pin không?
Không nên với người mới. Viên pin cũ không rõ tình trạng, và tháo khối pin bằng dụng cụ kim loại dễ gây chập, cháy. Đưa khối pin tới điểm thu gom.
Đồ cũ ở đâu để tháo?
Đồ hỏng trong nhà, của người quen, tiệm sửa chữa có đồ không sửa được, chợ đồ cũ. Hỏi xin tiệm sửa máy in, sửa đồ điện thường được cho những thiết bị không đáng sửa.
