Keo epoxy cứng lại nhờ một phản ứng hoá học giữa phần nhựa và phần chất đóng rắn, trộn theo đúng tỉ lệ nhà sản xuất ghi, chứ không phải nhờ bay hơi như keo sữa. Keo mãi không cứng thường vì sai tỉ lệ, trộn không đều, hoặc trời quá lạnh. Và phản ứng này sinh nhiệt: pha một mẻ lớn trong cốc, keo có thể nóng lên rất nhanh, bốc khói và làm chảy cả cốc nhựa.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Epoxy là thứ keo đa năng nhất trong xưởng: dán kim loại, lấp lỗ, đổ khuôn, gia cố sợi thuỷ tinh. Nhưng nó cũng là thứ gây nhiều thất vọng nhất khi mẻ keo nằm dính nhớp cả tuần không chịu cứng. Tập này mình kể điều gì xảy ra trong cái cốc keo, và vì sao da tay của bạn cần được bảo vệ.
Epoxy cứng lại thế nào?
Phần nhựa và phần chất đóng rắn khi trộn với nhau bắt đầu nối các phân tử lại thành một mạng lưới ba chiều. Keo đi từ lỏng sang sệt, rồi dẻo như kẹo, rồi cứng. Không có gì bay hơi đi, nên keo không co ngót nhiều như keo gốc dung môi.
Mỗi phân tử của phần này cần đúng một số phân tử của phần kia để nối. Nên tỉ lệ không phải là gợi ý, mà là công thức. Thêm chất đóng rắn cho nhanh cứng là hiểu sai: phần thừa không có gì để nối, keo sẽ mềm, dính, hoặc giòn.
Tỉ lệ ghi theo thể tích hay theo khối lượng tuỳ sản phẩm, và hai cách cho con số khác nhau. Đọc kỹ nhãn xem tỉ lệ là loại nào. Với mẻ nhỏ, cân điện tử chính xác hơn ước lượng bằng mắt.
Loại keo đựng trong ống đôi có đầu trộn đã chia sẵn tỉ lệ, rất tiện cho việc nhỏ. Hãy bóp bỏ đoạn đầu ra không đều trước khi dùng.
Trộn đều: vét đáy, vét thành
Chỗ keo không được trộn sẽ không bao giờ cứng. Người mới khuấy vài vòng giữa cốc, thành cốc và đáy cốc vẫn còn phần nhựa chưa gặp chất đóng rắn. Keo đổ ra có những vệt dính mãi.
Khuấy chậm và kỹ, vét thành và đáy cốc bằng que dẹt, trong khoảng thời gian nhà sản xuất khuyên. Một mẹo hay là trộn trong cốc thứ nhất, rồi đổ sang cốc thứ hai và trộn thêm, để phần dính thành cốc đầu được bỏ lại.
Khuấy quá mạnh tạo bọt khí. Với keo dán thì không sao nhiều, nhưng với lớp phủ trong suốt thì bọt là nỗi đau. Khuấy chậm và để keo nghỉ một chút cho bọt nổi lên.
Keo không cứng ở vài chỗ trên một bề mặt thường là dấu hiệu trộn không đều, không phải keo hỏng.
Nhiệt độ và thời gian: nóng thì nhanh, lạnh thì chậm
Phản ứng của epoxy nhanh hơn khi ấm và chậm hơn khi lạnh. Thời gian ghi trên nhãn thường tính ở một nhiệt độ phòng nhất định. Mùa đông miền Bắc, xưởng lạnh, keo có thể mất gấp đôi thời gian, hoặc không đạt độ cứng đầy đủ.
Thời gian sống là khoảng thời gian keo còn đủ lỏng để thi công sau khi trộn. Thời gian đông là khi keo đã cứng đủ để thả kẹp. Thời gian đạt độ bền đầy đủ thường lâu hơn nhiều, có khi vài ngày.
Đừng chất tải lên mối dán khi keo mới cứng mặt. Chờ đủ thời gian nhà sản xuất khuyên trước khi dùng thật.
Độ ẩm cao cũng có thể ảnh hưởng một số loại epoxy, tạo lớp mờ dính trên mặt. Làm ở nơi khô ráo khi có thể.
Mẻ lớn tự nóng: đừng để cốc keo thành bếp lò
Phản ứng đông cứng toả nhiệt. Trong một lớp mỏng trải rộng, nhiệt toả ra không khí kịp. Trong một cốc keo đầy, nhiệt bị giữ lại, keo nóng lên, phản ứng càng nhanh, càng nóng thêm. Keo có thể nóng tới mức bốc khói, nứt, làm chảy cốc nhựa, có khi gây cháy nếu gần vật dễ cháy.
Vì vậy chỉ pha lượng đủ dùng trong thời gian sống. Sau khi trộn, đổ keo ra khay rộng thay vì để trong cốc sâu nếu cần thêm thời gian thi công.
Khi đổ khuôn khối dày, dùng loại epoxy đổ khối có phản ứng chậm được làm riêng cho việc đó, và đổ nhiều lớp mỏng nếu nhà sản xuất khuyên, thay vì đổ một lần.
Nếu một cốc keo bắt đầu nóng bất thường, đưa nó ra ngoài trời, đặt trên nền không cháy, tránh xa, và không hít khói.
Da tay và hơi keo: dị ứng đến chậm mà ở lâu
Epoxy chưa đông cứng, đặc biệt phần chất đóng rắn, có thể gây kích ứng da, và nguy hiểm hơn là gây dị ứng. Dị ứng thường không xuất hiện ngay lần đầu. Người ta dính keo tay trần nhiều lần không sao, rồi một ngày bắt đầu nổi mẩn, ngứa, và từ đó mỗi lần tiếp xúc lại nặng hơn. Có người phải bỏ hẳn nghề vì vậy.
Đeo găng nitrile khi làm epoxy. Găng cao su thường không chặn tốt một số thành phần. Keo dính da thì lau ngay và rửa bằng xà phòng, không dùng dung môi để rửa tay vì dung môi làm keo thấm sâu hơn vào da.
Làm ở nơi thông gió. Chà nhám epoxy chưa cứng hẳn tạo bụi có thể gây kích ứng; chờ đông cứng hẳn, đeo khẩu trang lọc bụi khi mài.
Đọc bảng an toàn hoá chất của sản phẩm để biết loại bạn dùng có cảnh báo gì đặc biệt.
Câu hỏi thường gặp
Keo epoxy pha sai tỉ lệ có cứng được không?
Sai lệch nhỏ có thể vẫn cứng nhưng yếu hơn. Sai nhiều thì keo mềm, dính hoặc giòn mãi. Không có cách sửa cho keo đã pha sai; phải cạo bỏ và làm lại.
Làm sao cho epoxy cứng nhanh hơn?
Giữ ấm chỗ làm trong khoảng nhiệt độ nhà sản xuất cho phép, hoặc chọn loại keo đông nhanh. Không thêm chất đóng rắn vượt tỉ lệ. Hơ nóng quá mức có thể làm keo sôi bọt hoặc giảm chất lượng.
Epoxy có dán được nhựa không?
Dán tốt một số loại nhựa như mica, ABS khi được làm nhám. Nhựa PE, PP và nhựa trơn tương tự rất khó dán bằng epoxy. Thử trên mẩu nhỏ trước.
Tẩy epoxy dính trên tay thế nào?
Khi keo còn ướt, lau bằng giấy rồi rửa kỹ bằng xà phòng và nước ấm. Có sản phẩm rửa tay chuyên cho keo. Không dùng dung môi như xăng thơm hay acetone rửa tay.
Keo epoxy có chịu nhiệt không?
Tuỳ loại. Nhiều loại epoxy thông dụng mềm ra ở nhiệt độ không quá cao. Có loại epoxy chịu nhiệt chuyên dụng. Kiểm tra thông số nếu mối dán gần nguồn nhiệt.
