Máy tiện mini để bàn làm tốt những chi tiết tròn nhỏ: trục, bạc lót, chốt, vòng đệm, núm vặn, bằng nhôm, đồng, nhựa và thép mềm. Nó yếu ở phôi đường kính lớn, ăn dao sâu trên thép cứng, và những việc cần độ chính xác cao lặp lại hàng trăm lần. Hiểu giới hạn đó, nó là một trong những máy đáng có nhất ở xưởng nhỏ.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Máy tiện được gọi là mẹ của các máy công cụ, vì với nó người ta làm ra được các bộ phận của chính những máy khác. Tập này mình không bàn chọn thương hiệu nào, mà nói thật về chuyện một cái máy tiện nhỏ đặt trên bàn làm được gì, và vì sao đôi khi nó làm bạn phát điên.
Máy tiện hoạt động thế nào?
Máy tiện quay phôi, còn dao đứng yên và được đẩy vào. Phôi kẹp trong mâm cặp, thường là loại ba chấu tự định tâm, quay quanh trục chính. Dao tiện gắn trên bàn dao, chạy dọc theo trục để làm đường kính, chạy ngang để làm mặt đầu.
Nhờ vậy máy tiện làm ra những thứ tròn đồng tâm rất chính xác: trục bậc, lỗ trong, côn, rãnh, ren. Mặt đầu tiện ra vuông góc với trục, điều mà làm tay rất khó.
Ở đuôi máy có ụ động, dùng để lắp mũi khoan khoan lỗ đúng tâm, hoặc lắp mũi chống tâm đỡ đầu phôi dài cho khỏi đảo.
Máy mini khác máy lớn chủ yếu ở kích thước, khối lượng và độ cứng vững. Nguyên lý thì y hệt, và kỹ năng học trên máy nhỏ mang sang máy lớn được hết.
Làm tốt việc gì và vật liệu nào?
Máy mini làm rất tốt nhôm, đồng thau, nhựa kỹ thuật. Những vật liệu này cắt nhẹ, cho mặt bóng, phoi dễ kiểm soát. Làm bạc lót nhựa, núm vặn nhôm, trục đồng, vòng đệm, trụ khoảng cách, là việc vừa tầm.
Thép mềm tiện được, nhưng phải ăn dao nông hơn, chạy chậm hơn, và dao phải sắc. Thép đã làm cứng hay inox dai thì máy nhỏ rất vất vả; không phải không làm được, mà mất thời gian và dễ rung.
Cỡ phôi bị giới hạn bởi khoảng cách từ tâm trục chính tới băng máy, và chiều dài giữa hai mũi tâm. Với máy mini, phôi đường kính lớn cỡ bàn tay đã là sát giới hạn.
Tiện ren trên máy mini làm được nếu máy có bộ bánh răng thay thế hoặc hộp số ren. Tiện ren đòi tập trung cao, nên hãy tập trên nhôm trước.
Rung dao: vì sao máy nhỏ hay hú?
Nếu bạn nghe tiếng rít hoặc hú lúc tiện và bề mặt để lại những vân sóng đều, đó là rung dao. Rung xảy ra khi hệ thống gồm máy, dao, phôi không đủ cứng vững để chống lại lực cắt.
Cách chữa bắt đầu từ những thứ đơn giản: dao thò ra khỏi bàn dao càng ngắn càng tốt, phôi thò ra khỏi mâm cặp càng ngắn càng tốt, phôi dài thì dùng mũi chống tâm đỡ đầu kia.
Tiếp theo là chỉnh độ rơ. Máy mini thường có những thanh chêm để chỉnh khe hở của bàn trượt. Chêm lỏng làm bàn dao lắc nhẹ, và cái lắc đó biến thành rung.
Rồi đến tốc độ và chiều sâu cắt. Nhiều khi giảm tốc độ quay và tăng lượng ăn dao một chút lại hết rung, vì dao cắt dứt khoát hơn thay vì cọ. Và dao phải đúng chiều cao tâm; dao cao hơn hay thấp hơn tâm phôi đều gây rung và mặt xấu.
An toàn máy tiện: những luật không thương lượng
Không bao giờ để chìa khoá mâm cặp cắm trên mâm. Bật máy lúc chìa còn trên đó, nó văng ra như một viên đạn. Tập thói quen tay luôn cầm chìa, rời mâm là đặt chìa xuống bàn.
Không đeo găng tay, không mặc áo tay rộng, buộc tóc, bỏ trang sức. Máy tiện mini tuy nhỏ nhưng mô men đủ để quấn một ngón tay vào phôi đang quay.
Không lấy tay gạt phoi, nhất là phoi thép dài xoắn. Phoi thép sắc như dao cạo và nóng. Dùng móc gạt phoi hoặc chổi sau khi máy dừng.
Đeo kính. Không đo khi phôi đang quay. Không với tay qua mâm cặp. Nghe có vẻ nhiều luật, nhưng mỗi luật đều có ai đó đã trả giá để người sau biết.
Có nên mua máy tiện mini không?
Nếu bạn làm nhiều việc cần chi tiết tròn nhỏ, như sửa máy, làm mô hình, làm đồ cơ khí chính xác cho mình, máy tiện mini sẽ mở ra rất nhiều khả năng. Chi tiết mà trước đây phải chờ thợ tiện vài hôm, giờ bạn làm trong một buổi.
Nhưng máy chỉ là phần đầu. Dao tiện, bộ dụng cụ đo, bàn đặt máy đủ vững, và thời gian để học mới là phần lớn. Máy mới về cũng thường cần tháo ra lau sạch, chỉnh lại các khe hở, vì hàng ra khỏi nhà máy nhiều khi chưa được căn chỉnh kỹ.
Nếu bạn chỉ cần vài chi tiết mỗi năm, một thợ tiện quen ở gần nhà có khi là lựa chọn tốt hơn. Họ có máy lớn, có kinh nghiệm, và đôi khi chỉ một câu góp ý của họ đã sửa được bản vẽ của bạn.
Còn nếu bạn mua, hãy coi nó như một nhạc cụ. Nó không làm bạn giỏi ngay, nhưng tập đủ lâu, bạn sẽ làm ra những thứ mà trước đây chỉ dám nhìn.
Câu hỏi thường gặp
Dao tiện hợp kim hay dao thép gió tốt hơn cho máy mini?
Dao gắn mảnh hợp kim bền và cắt được nhanh, nhưng cần máy đủ cứng và tốc độ cao mới phát huy. Dao thép gió mài sắc được, cắt nhẹ, rất hợp máy nhỏ ít cứng vững. Nhiều người dùng cả hai tuỳ vật liệu.
Máy tiện mini có tiện được inox không?
Được với lượng ăn dao nhỏ, dao sắc và tốc độ chậm. Inox chai cứng nếu dao chỉ cọ, nên phải cắt dứt khoát. Làm được nhưng chậm, không nên chọn inox cho những chi tiết học việc.
Vì sao chi tiết tiện ra bị côn đầu to đầu nhỏ?
Thường do phôi thò ra dài bị uốn dưới lực cắt, hoặc ụ động lệch tâm, hoặc băng máy mòn. Dùng mũi chống tâm cho phôi dài, cắt nhẹ ở lần cuối, và kiểm lại căn chỉnh ụ động.
Đặt máy tiện mini ở đâu trong nhà?
Trên một bàn thật vững, bắt chặt, ở chỗ có điện ổn định và đủ sáng. Phoi và dầu văng ra xung quanh, nên tránh gần chỗ ở. Nền dễ lau chùi và có khay hứng phoi.
Tiện gỗ trên máy tiện kim loại được không?
Về nguyên lý thì được, nhưng bụi gỗ lẫn vào bàn trượt và dầu tạo thành bột mài làm mòn máy. Nếu có làm, hãy che băng máy và vệ sinh kỹ sau đó. Tiện gỗ nhiều thì nên có máy tiện gỗ riêng.
