Pin lithium chứa rất nhiều năng lượng trong một khối nhỏ. Khi bị chọc thủng, va đập, sạc quá mức, xả quá cạn hay chập mạch, chúng có thể nóng lên mất kiểm soát, phồng, bốc khói độc và cháy rất khó dập. Dự án tự làm nên dùng pin có sẵn mạch bảo vệ từ nguồn đáng tin, sạc bằng bộ sạc đúng loại, và không bao giờ sạc khi không có người trông.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Pin lithium có mặt trong điện thoại, máy khoan, xe điện, và ngày càng nhiều trong đồ tự làm. Chúng tuyệt vời cho tới khi không còn tuyệt vời nữa. Tập này mình không hướng dẫn tự đóng khối pin, vì đó là việc cần hiểu biết chuyên sâu và thiết bị chuyên dụng. Mình nói về cách dùng an toàn những gì đã có.
Vì sao pin lithium có thể cháy?
Bên trong một viên pin lithium là các lớp điện cực mỏng ngăn cách bởi một màng mỏng, ngâm trong chất điện phân dễ cháy. Nếu màng ngăn bị thủng do va đập, do lỗi sản xuất, hay do tinh thể kim loại mọc xuyên qua sau nhiều lần sạc sai, hai điện cực chạm nhau bên trong.
Chỗ chạm đó nóng lên, làm hỏng thêm màng ngăn xung quanh, sinh thêm nhiệt, và quá trình tự nuôi mình, gọi là thoát nhiệt. Pin phồng lên, xì khí, bốc khói, rồi có thể bắt lửa với ngọn lửa phụt mạnh.
Khói từ pin lithium cháy chứa những chất rất độc. Và vì phản ứng xảy ra bên trong, đám cháy khó dập hơn cháy thông thường, có thể bùng lại sau khi tưởng đã tắt.
Điều này không có nghĩa là pin lithium đáng sợ tới mức không dùng. Hàng tỉ thiết bị dùng hằng ngày an toàn. Nó chỉ có nghĩa là pin phải được đối xử đúng cách.
Mạch bảo vệ và bộ sạc: hai thứ không được thiếu
Pin lithium có giới hạn điện áp trên và dưới. Sạc quá mức trên hoặc xả xuống dưới mức dưới đều làm hỏng pin và tăng nguy cơ cháy. Chúng cũng có giới hạn dòng sạc, dòng xả.
Mạch bảo vệ là một mạch nhỏ gắn với pin, tự ngắt khi quá áp, thấp áp, quá dòng hoặc chập mạch. Pin điện thoại, pin máy khoan đều có sẵn. Khi mua pin cho dự án, chọn loại đã có mạch bảo vệ, từ nguồn đáng tin.
Bộ sạc phải đúng loại hoá học và đúng số viên của khối pin. Sạc pin lithium bằng bộ sạc của loại pin khác là nguy hiểm. Mạch sạc chuyên dụng biết khi nào chuyển từ sạc dòng không đổi sang sạc điện áp không đổi, và khi nào dừng.
Khối pin nhiều viên cần mạch cân bằng để các viên đều nhau. Đây là lý do mình khuyên không tự ghép khối pin từ viên lẻ nếu chưa có hiểu biết và thiết bị chuyên dụng; hãy mua khối pin hoàn chỉnh.
Pin tháo từ máy cũ: cẩn trọng gấp đôi
Pin tháo từ máy tính xách tay cũ, xe điện cũ, sạc dự phòng hỏng có vẻ là nguồn miễn phí hấp dẫn. Nhưng bạn không biết lịch sử của chúng: đã từng bị sạc sai, rơi, quá nhiệt chưa.
Viên pin có vỏ lõm, móp, trầy sâu, rò rỉ, có mùi ngọt lạ, hoặc bị phồng, phải loại bỏ ngay, không thử sạc lại.
Việc tháo khối pin cũ cũng nguy hiểm: dùng dụng cụ kim loại cạy có thể chọc thủng hoặc chập mạch. Không tháo nếu bạn không có kinh nghiệm và chỗ làm an toàn.
Với người mới, lời khuyên của mình đơn giản: đừng dùng pin tháo từ đồ cũ cho dự án. Tiết kiệm được một ít, nhưng đánh cược với cả ngôi nhà.
Sạc và cất giữ ở đâu cho an toàn
Sạc trên bề mặt không cháy, như nền gạch, khay gốm, hoặc túi chống cháy chuyên dụng cho pin. Không sạc trên giường, sofa, thảm, gần rèm cửa, hay trên bàn gỗ đầy giấy.
Không sạc khi không có người ở nhà hay qua đêm khi ngủ, nhất là với pin tự lắp. Tránh sạc ngay sau khi pin vừa dùng nóng, chờ nguội bớt.
Cất pin ở nơi khô mát, tránh nắng, tránh trong xe hơi ngoài nắng. Pin cất lâu ngày nên để ở mức sạc khoảng một nửa theo khuyến nghị thông thường, thay vì đầy hẳn hay cạn hẳn.
Che các cực pin rời bằng băng keo cách điện hoặc nắp nhựa, không bỏ chung với chìa khoá, đồng xu, dụng cụ kim loại trong túi, vì có thể chập mạch.
Khi pin phồng hoặc bốc khói
Pin phồng là dấu hiệu bên trong đã sinh khí, pin đã hỏng. Ngừng dùng, ngừng sạc, đặt ra chỗ không cháy, xa vật dễ cháy, và mang tới điểm thu gom pin. Không chọc thủng, không đè ép để lấy khí ra.
Nếu pin nóng bất thường, bốc khói hay có tiếng xì: tránh xa, không hít khói, ưu tiên an toàn con người. Nếu an toàn, rút nguồn sạc. Mở cửa thông gió, di chuyển mọi người ra ngoài.
Nếu cháy lan, gọi cứu hoả. Đám cháy pin lithium lớn không phải thứ nên tự chữa bằng bình nhỏ trong nhà. Với pin nhỏ, lượng nước lớn giúp làm mát và hạn chế lan; nhưng quan trọng nhất là không đứng gần.
Có một bình chữa cháy trong xưởng, biết lối thoát, và thiết bị báo khói, là những thứ bạn hy vọng không bao giờ dùng, nhưng phải có.
Câu hỏi thường gặp
Pin lithium phồng nhẹ có dùng tiếp được không?
Không nên. Phồng là dấu hiệu hỏng bên trong và tăng nguy cơ cháy. Ngừng dùng, không sạc, và đưa tới điểm thu gom pin.
Có nên để pin lithium sạc qua đêm không?
Thiết bị thương mại có chứng nhận thường được thiết kế để sạc an toàn, nhưng vẫn nên sạc trên bề mặt không cháy. Với pin trong dự án tự làm, không nên sạc khi không có người trông.
Vứt pin lithium hỏng ở đâu?
Không bỏ vào thùng rác sinh hoạt vì có thể cháy trong xe rác hay bãi rác. Tìm điểm thu gom pin ở cửa hàng điện máy, siêu thị hay chương trình thu gom tại địa phương. Che cực pin bằng băng keo trước khi mang đi.
Pin sạc dự phòng có dùng cho dự án điện tử được không?
Được, và khá an toàn vì đã có mạch bảo vệ và mạch sạc sẵn. Chú ý nhiều loại tự tắt khi dòng tiêu thụ quá nhỏ. Chọn loại của nhà sản xuất có uy tín.
Có mang pin lithium lên máy bay được không?
Các hãng hàng không có quy định riêng về pin lithium, thường chỉ cho mang trong hành lý xách tay với giới hạn dung lượng. Kiểm tra quy định của hãng trước chuyến bay.
