Chọn kim loại cho món đồ tự chế thì hỏi ba câu: nó cần cứng tới đâu, nó nặng được bao nhiêu, và nó sống ở đâu. Cần cứng và rẻ, bạn có máy hàn, thì thép đen rồi sơn. Cần nhẹ và bạn chỉ có máy cưa, máy khoan, thì nhôm. Chỉ khi món đồ phải chịu nước, muối hay đựng thực phẩm thì inox mới đáng cái công khó gia công của nó.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Tập này mình nói về quyết định đầu tiên của hầu hết mọi món đồ kim loại, và cũng là chỗ người mới hay chọn theo cảm tình. Nhiều người nghĩ inox là cao cấp nên cái gì cũng muốn làm bằng inox, rồi mất cả tuần với một cái kệ mà thép hộp làm trong một buổi chiều.
Thép đen: vì sao đây vẫn là lựa chọn mặc định của xưởng nhỏ?
Thép đen, tức thép các bon thường mà thợ hay gọi là sắt, là thứ rẻ nhất, dễ tìm nhất và dễ hàn nhất. Tiệm sắt ở huyện nào cũng có thép hộp vuông, thép hộp chữ nhật, thép góc, thép tấm. Máy hàn que loại nhỏ hàn được nó, máy cắt bàn cắt được nó, mũi khoan thường khoan được nó.
Thép cũng tha thứ cho người mới. Mối hàn hơi xấu vẫn chắc. Khung hơi lệch thì hơ nóng, nắn lại được. Cắt thiếu một chút thì hàn nối thêm một mẩu, mài phẳng, sơn lên là không ai biết.
Cái giá phải trả là gỉ và nặng. Thép không sơn để ngoài trời vài tuần mùa mưa là lên màu nâu. Và một cái khung thép hộp cỡ cái bàn làm việc đã nặng tới mức một người khiêng hơi vất vả.
Nên nếu món đồ đứng yên một chỗ, trong nhà hoặc có mái che, và bạn chịu sơn cho đàng hoàng, thì thép đen gần như luôn là câu trả lời đúng. Bàn làm việc, kệ để đồ, giá đỡ máy, xe đẩy trong xưởng, phần lớn đều nên bắt đầu từ đây.
Nhôm hợp với món đồ nào và vì sao nó khó hàn?
Nhôm nhẹ bằng khoảng một phần ba thép cùng thể tích. Với đồ phải cầm, mang, gắn lên xe, treo lên tường, sự khác biệt đó rất rõ. Nhôm cũng không gỉ đỏ như thép; bề mặt nó tự phủ một lớp ô xít mỏng bảo vệ bên trong.
Điểm cộng lớn nhất với xưởng nhỏ là nhôm cắt được bằng dụng cụ gỗ. Cưa đĩa có lưỡi hợp kim răng nhỏ, máy khoan tay, dũa, đều ăn nhôm ngon lành. Người không có máy hàn vẫn làm được cả một cái khung bằng nhôm định hình bắt vít.
Nhưng nhôm hàn khó hơn thép rất nhiều. Lớp ô xít trên bề mặt nóng chảy ở nhiệt độ cao hơn hẳn phần nhôm bên dưới, nhôm lại dẫn nhiệt nhanh, nên người mới hàn nhôm thường hoặc không chảy, hoặc thủng một lỗ. Muốn hàn nhôm cho ra hồn thường cần máy hàn TIG, tức hàn hồ quang điện cực vonfram có khí bảo vệ, loại có chế độ dòng xoay chiều.
Nhôm cũng mềm hơn thép. Lỗ ren trong nhôm vặn ra vặn vào nhiều lần sẽ toét. Chỗ nào phải tháo lắp thường xuyên thì nên dùng đai ốc xuyên qua, hoặc gắn ống ren thép vào trong lỗ nhôm.
Khi nào inox thật sự đáng công?
Inox đáng công khi món đồ sống chung với nước, với muối, với thực phẩm hoặc hoá chất nhẹ. Khay đựng đồ ăn, giá phơi ngoài biển, chi tiết trong máy rửa, bồn chứa, những chỗ đó mà dùng thép sơn thì sơn sẽ bong và gỉ sẽ lan từ bên trong.
Nhưng inox là vật liệu khó chịu cho người gia công. Nó dai, nó dẫn nhiệt kém nên nhiệt dồn vào mũi khoan, và nó có tính chai cứng khi gia công: nếu mũi khoan chỉ cọ trên bề mặt mà không ăn vào, lớp đó cứng lên và càng khó khoan hơn. Mũi khoan thường khoan inox rất nhanh cùn.
Inox cũng cong vênh khi hàn nhiều hơn thép đen, vì nó giãn nở theo nhiệt nhiều hơn mà lại toả nhiệt chậm hơn. Một cái khung inox hàn liền một mạch rất dễ vặn vẹo.
Nên cách làm hợp lý là dùng inox đúng chỗ cần. Một cái xe đẩy cho bếp có thể làm mặt inox và khung thép sơn tĩnh điện. Chỉ những gì chạm vào nước và thức ăn mới cần là inox.
Những lần chọn sai mình hay thấy ở xưởng nhỏ
Lần chọn sai phổ biến nhất là làm đồ ngoài trời bằng thép mà không chịu tính chuyện sơn từ đầu. Hàn xong, quét một lớp sơn chống gỉ, để ra sân. Hai mùa mưa sau gỉ đã bò ra từ các mối hàn và từ bên trong ống hộp, vì nước đọng bên trong mà không có lỗ thoát.
Lần chọn sai thứ hai là dùng nhôm cho chỗ chịu va đập hoặc mài mòn. Nhôm trượt trên nhôm, hoặc một trục thép quay trong lỗ nhôm không có bạc lót, sẽ mòn nhanh tới mức vài tuần là rơ.
Lần thứ ba là tiếc tiền mà mua inox rẻ cho đồ ngoài biển. Tập sau mình sẽ nói kỹ, nhưng không phải thứ gì sáng bóng cũng chống gỉ như nhau.
Lần thứ tư ít ai nói tới: chọn vật liệu mà mình không có dụng cụ để gia công. Một tấm inox dày trông rất đẹp trong bản vẽ, nhưng nếu bạn chỉ có máy khoan tay và máy mài, bạn sẽ mất cả ngày cho vài lỗ.
Một cách chọn nhanh khi bạn còn phân vân
Mình hay hỏi người mới một chuỗi câu ngắn. Món đồ có phải mang đi hay treo lên cao không. Nếu có, nghiêng về nhôm. Nó có chịu nước mặn, thức ăn, hoá chất không. Nếu có, những chỗ đó dùng inox. Còn lại, hỏi tiếp bạn có máy hàn chưa.
Nếu có máy hàn que hoặc máy hàn dây, thép đen là rẻ, nhanh và chắc. Nếu chưa có máy hàn và không định mua, nhôm định hình bắt vít là con đường ít đau nhất.
Đừng quên tính tới việc hoàn thiện. Thép cần sơn, sơn cần thời gian khô và chỗ thoáng. Nhôm để trần được. Inox cần đánh sạch vết cháy quanh mối hàn nếu không muốn nó ố.
Cuối cùng, khi chưa chắc, hãy làm một mẫu nhỏ trước. Một góc khung, một mối nối, một cái bản lề. Nửa buổi làm thử thường nói với bạn nhiều hơn cả tuần đọc bảng so sánh.
Câu hỏi thường gặp
Thép hộp mạ kẽm có hàn được không?
Hàn được nhưng phải mài sạch lớp kẽm quanh chỗ hàn và làm ở nơi thật thoáng gió. Khói kẽm bốc ra khi hàn gây sốt, ho, mệt mỏi, người ta gọi là sốt khói kim loại. Hàn xong nên xịt sơn giàu kẽm để bù lại lớp bảo vệ đã mài đi.
Nhôm có gỉ không?
Nhôm không gỉ đỏ như sắt nhưng vẫn bị ô xi hoá, tạo lớp trắng xám mỏng trên bề mặt. Lớp đó thường bảo vệ phần bên trong. Ở môi trường muối, hoặc khi nhôm chạm vào kim loại khác trong nước, nhôm có thể bị ăn mòn khá nhanh.
Làm khung xe đẩy trong xưởng nên dùng vật liệu gì?
Thép hộp vuông hàn là lựa chọn bền và rẻ nhất cho xe đẩy chở đồ nặng. Nếu cần nhẹ và hay tháo ra thay đổi kích thước, nhôm định hình bắt vít tiện hơn. Bánh xe và chỗ bắt bánh là nơi cần làm chắc nhất.
Vì sao mũi khoan khoan inox nhanh cùn?
Inox dai và dẫn nhiệt kém, nên nhiệt dồn vào mũi khoan. Nếu khoan quá nhanh hoặc ấn quá nhẹ, bề mặt inox bị chai cứng lại. Khoan tốc độ chậm, ấn đều tay và dùng dầu cắt sẽ đỡ hơn nhiều.
Người mới nên tập trên vật liệu nào trước?
Nên tập trên thép đen và nhôm tấm mỏng vừa phải. Thép đen dạy cách hàn và nắn, nhôm dạy cách cắt, khoan, dũa cho chính xác. Inox để sau khi tay đã quen.
