Gỗ và ván ép thắng kim loại khi bạn cần làm nhanh, cần một mặt phẳng rộng vừa nhẹ vừa cứng, cần giảm rung, hoặc đang làm bản thử mà chưa chắc kích thước. Trong những trường hợp đó, ván ép nhiều lớp thường là lựa chọn khôn hơn cả thép lẫn nhôm, vì các lớp dán đan chéo thớ nên ít cong vênh hơn gỗ tự nhiên.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Nhiều người nghĩ xưởng chế tạo là phải kim loại, còn gỗ là việc của thợ mộc. Thật ra đi vào bất kỳ xưởng cơ khí nào làm lâu năm, bạn sẽ thấy gỗ khắp nơi: đồ gá, cữ chặn, tấm lót, hộp đựng dụng cụ, cả mặt bàn máy. Tập này mình nói vì sao.
Vì sao ván ép ít cong hơn gỗ tự nhiên?
Gỗ tự nhiên co giãn theo độ ẩm, và co giãn rất khác nhau theo từng hướng. Dọc theo thớ gần như không đổi, nhưng ngang thớ thì nở ra co vào thấy rõ theo mùa. Một tấm gỗ liền rộng để trong xưởng nồm ẩm có thể cong như mái ngói.
Ván ép được làm bằng cách dán nhiều lớp gỗ lạng mỏng, lớp sau đặt vuông góc thớ với lớp trước. Lớp này muốn nở theo chiều này thì bị lớp kia giữ lại. Kết quả là một tấm vừa cứng theo cả hai chiều, vừa ổn định kích thước hơn nhiều.
Ván ép tốt có số lớp lẻ, lớp mỏng và đều, ít lỗ rỗng bên trong. Nhìn vào cạnh tấm ván, nếu thấy các lớp đều tăm tắp, ít khe hở, đó là tấm dùng được cho chế tạo. Nếu thấy lớp giữa dày mỏng lộn xộn, có lỗ trống, tấm đó hợp làm thùng hơn làm đồ gá.
Loại lõi bạch dương nhập khẩu được dân làm đồ quý vì lớp mỏng, nhiều lớp và phẳng. Loại lõi gỗ rừng trồng trong nước rẻ hơn, dùng tốt cho thùng, kệ, vách, miễn bạn chọn tấm phẳng.
MDF, ván dăm và ván ép: chọn loại nào cho việc gì?
Ván MDF làm từ sợi gỗ ép với keo. Nó phẳng tuyệt đối, mặt mịn, cắt cạnh đẹp, rất hợp làm mẫu, làm khuôn, làm mặt bàn cần phẳng, và cắt laser tốt ở loại mỏng. Nhưng nó nặng, và sợ nước: một vệt nước đọng là mép phồng lên không trở lại.
MDF cũng giữ vít kém ở cạnh. Vít bắt thẳng vào cạnh tấm MDF dễ tét tấm ra. Muốn bắt vào cạnh, phải khoan mồi đúng cỡ và dùng vít chuyên cho ván, hoặc dùng chốt gỗ và keo.
Ván dăm, loại ép từ mảnh gỗ vụn, rẻ nhất, hay dùng cho đồ nội thất phủ nhựa. Trong xưởng, nó ít được ưa vì giữ vít kém, dễ vỡ mép, và sợ ẩm hơn cả MDF.
Ván ép là loại đa năng nhất: chịu vít tốt, chịu va đập tốt, nhẹ hơn MDF. Loại chịu nước, với keo chịu ẩm, dùng được cho chỗ hơi ẩm, nhưng vẫn cần sơn phủ nếu để ngoài trời.
Những chỗ gỗ làm tốt hơn kim loại trong xưởng
Chỗ đầu tiên là đồ gá, tức những khuôn nhỏ giúp bạn làm đi làm lại một thao tác cho chính xác. Cữ khoan, khung kẹp khi hàn, máng dẫn khi cắt, làm bằng ván ép chỉ mất một buổi, sai thì bỏ làm lại, không tiếc.
Chỗ thứ hai là mặt bàn làm việc. Mặt gỗ dày không làm trầy chi tiết, không làm mẻ lưỡi dao khi lỡ tay, và giảm tiếng ồn khi đập. Nhiều thợ kim loại có bàn khung thép nhưng mặt là ván ép dày hoặc gỗ ghép.
Chỗ thứ ba là giảm rung. Gỗ và ván ép hấp thụ rung tốt hơn thép mỏng. Một tấm ván ép dày làm đế cho máy nhỏ thường giúp máy êm hơn, bớt tiếng hú.
Chỗ thứ tư là bản thử. Muốn biết một cái máy lớn cỡ nào thì vừa góc xưởng, cần gạt đặt chỗ nào thì thuận tay, làm bằng gỗ trước. Kích thước chốt rồi mới làm bằng kim loại.
Chống ẩm và giữ gỗ bền trong khí hậu nồm
Khí hậu miền Bắc mùa nồm và miền Nam mùa mưa là thử thách lớn với gỗ. Tấm ván để trần sẽ hút ẩm, nở, rồi khô, co, nhiều lần như vậy thì cong và bong lớp.
Cách đơn giản nhất là phủ kín cả sáu mặt, gồm cả các cạnh cắt. Người ta hay sơn mặt trên mặt dưới mà quên cạnh, trong khi cạnh chính là chỗ hút ẩm nhanh nhất, nhất là với MDF và ván dăm.
Cất tấm ván nằm phẳng trên kệ có đỡ đều, hoặc dựng đứng sát tường. Để nghiêng tựa một đầu lâu ngày sẽ cong theo đúng góc nghiêng đó.
Với chi tiết cần chính xác như đồ gá, hãy để tấm ván trong xưởng vài ngày cho quen độ ẩm rồi mới cắt. Cắt ngay khi vừa mua về từ kho ẩm, vài hôm sau đồ gá đã không còn vuông.
Bắt vít, dán keo và an toàn khi cắt gỗ
Vít vào ván ép luôn nên khoan mồi, nhất là gần mép. Lỗ mồi nhỏ hơn thân vít một chút, đủ cho ren ăn vào gỗ. Vít đầu bằng thì khoan loe miệng cho đầu vít chìm.
Keo dán gỗ thông dụng dán ván ép với ván ép rất chắc, thường chắc hơn cả gỗ. Mối ghép bằng keo cộng vít là đủ cho hầu hết đồ gá và hộp.
Bụi gỗ, nhất là bụi mịn của MDF, là thứ phải cẩn thận. Nó bay lơ lửng rất lâu và đi sâu vào phổi. Cưa MDF thì đeo khẩu trang lọc bụi mịn đạt chuẩn, và nếu được thì nối máy cưa với máy hút bụi.
Máy cưa đĩa là máy nguy hiểm nhất trong xưởng gỗ. Dùng tấm chắn, dùng cây đẩy phôi cho miếng nhỏ, đứng lệch khỏi đường phôi có thể bị văng ngược lại, và không bao giờ đeo găng tay vải khi cưa.
Câu hỏi thường gặp
Ván ép có thay được tấm thép làm đế máy không?
Với máy nhỏ và vừa, ván ép dày làm đế rất tốt, lại giảm rung. Máy nặng, máy có va đập mạnh hoặc cần gắn chính xác lâu dài thì đế thép hoặc gang hợp hơn. Nên phủ sơn chống ẩm cho đế gỗ.
Ván MDF có cắt laser được không?
Ván MDF mỏng cắt laser được và cho cạnh đẹp, nhưng khói nhiều và có mùi keo. Máy phải có hút khói ra ngoài trời, không để khói tràn trong phòng. Kiểm tra lại loại keo của tấm ván nếu có thông tin từ nơi bán.
Làm sao để ván ép không bị tét khi bắt vít gần mép?
Khoan mồi đúng cỡ, bắt vít cách mép đủ xa và không siết quá tay. Nếu phải bắt sát mép, dùng keo kèm vít hoặc dùng chốt gỗ. Vít có ren thưa dành cho ván giữ tốt hơn vít gỗ thông thường.
Có nên dùng gỗ tự nhiên làm đồ gá chính xác không?
Gỗ tự nhiên dễ co giãn theo độ ẩm nên không giữ kích thước tốt bằng ván ép hoặc MDF. Nếu dùng, hãy chọn gỗ đã khô kỹ và phủ kín bề mặt. Với đồ gá cần chính xác lâu dài, ván ép là lựa chọn an toàn hơn.
Ván ép chịu nước có để ngoài trời được không?
Keo chịu nước giữ các lớp không bong, nhưng bản thân gỗ vẫn hút nước, nứt bề mặt và mục theo thời gian. Muốn để ngoài trời phải sơn phủ kín cả cạnh và bảo dưỡng định kỳ.
