Thước cặp đo nhanh được đường kính ngoài, đường kính trong, chiều sâu và bậc, với độ chính xác thường khoảng hai phần trăm milimét. Panme chỉ đo trong một khoảng hẹp nhưng chính xác hơn, tới một phần trăm milimét. Còn phần lớn sai số người mới gặp không đến từ dụng cụ, mà từ lực tay, góc nhìn, bề mặt bẩn và việc quên kiểm điểm không.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Có một câu trong nghề cơ khí mà mình rất thích: không đo được thì không làm được. Một chi tiết tiện đẹp mà lệch kích thước thì vẫn là phế phẩm. Tập này mình nói về hai dụng cụ đo gần như ai làm máy cũng có, và những thói quen nhỏ làm con số bạn đọc được đáng tin hơn.
Thước cặp đo được những gì?
Một cây thước cặp có bốn cách đo. Hai má lớn phía dưới kẹp vào mặt ngoài để đo đường kính trục, bề dày tấm. Hai mỏ nhỏ phía trên chui vào lỗ rồi banh ra để đo đường kính trong. Cái que mảnh thò ra ở đuôi dùng đo chiều sâu lỗ. Và mặt đầu của thân thước với mặt đầu của má trượt dùng đo bậc.
Với thước cặp cơ, bạn đọc số nguyên milimét trên thân thước ở vạch không của du xích, rồi tìm vạch trên du xích trùng thẳng nhất với một vạch trên thân. Vạch đó cho phần lẻ. Nghe phức tạp nhưng tập một buổi là quen.
Thước cặp điện tử đọc số ngay trên màn hình, đổi qua lại hệ inch được, đặt điểm không ở bất kỳ vị trí nào để đo so sánh. Rất tiện, nhưng phụ thuộc pin, và loại rẻ tiền có thể nhảy số khi ẩm hoặc dính dầu.
Nhiều thợ lâu năm vẫn giữ một cây thước cơ bên cạnh cây điện tử. Không phải vì hoài cổ, mà vì cây cơ không bao giờ hết pin đúng lúc cần.
Lực tay và góc nhìn: hai nguồn sai số lớn nhất
Thước cặp không có cơ cấu giới hạn lực. Bạn kẹp mạnh tay, hai má hơi nghiêng đi, và số đọc nhỏ hơn thật. Kẹp nhẹ quá, má chưa áp sát, số lại lớn hơn. Chênh lệch này đủ để làm một cái lắp ghép từ vừa khít thành lỏng.
Thói quen tốt là kẹp vừa đủ chạm, rồi lắc nhẹ thước để hai má tự tìm vị trí áp phẳng. Đo trục thì đảm bảo thước vuông góc với trục, không kẹp xéo. Đo lỗ thì nhẹ nhàng tìm vị trí cho số lớn nhất, vì đó mới là đường kính, không phải một dây cung.
Với thước cơ, góc nhìn cũng quan trọng. Nhìn xéo vạch du xích, bạn có thể thấy vạch trùng bị lệch một vạch. Luôn nhìn thẳng góc với mặt thước.
Và nên đo ít nhất hai ba lần ở những vị trí khác nhau. Một trục tiện có thể hơi côn, tức đầu to đầu nhỏ, hoặc hơi méo. Một lần đo không nói hết.
Panme: khi nào cần và dùng thế nào?
Panme là dụng cụ đo có trục vít chính xác. Mỗi vòng xoay của ống vặn đẩy đầu đo đi một khoảng cố định, và vạch chia trên ống cho bạn đọc tới một phần trăm milimét.
Điểm hay nhất của panme là cái núm nhỏ ở đuôi, gọi là núm cóc hay núm giới hạn lực. Khi đầu đo chạm chi tiết, bạn vặn núm đó, nó sẽ kêu tạch tạch và trượt, nghĩa là lực đo luôn như nhau. Đây chính là thứ thước cặp thiếu.
Mỗi cây panme chỉ đo được một khoảng hai mươi lăm milimét, ví dụ từ không tới hai mươi lăm, hoặc từ hai mươi lăm tới năm mươi. Nên thợ thường có một bộ vài cây.
Bạn cần panme khi làm lắp ghép chặt hoặc trượt chính xác, như vai trục lắp ổ bi. Còn làm khung, làm gá, đo tấm, thì thước cặp là đủ.
Kiểm điểm không, nhiệt độ và giữ dụng cụ đo
Trước mỗi phiên làm việc, lau sạch hai má thước, khép lại, xem có về đúng không. Thước điện tử thì bấm đặt lại. Với panme, người ta kiểm bằng một thanh chuẩn đi kèm.
Nhiệt độ cũng làm sai số. Thép giãn nở theo nhiệt. Một chi tiết vừa tiện xong còn ấm, đo ngay sẽ to hơn khi nó nguội. Ngay cả việc cầm panme trong lòng bàn tay lâu cũng làm nó ấm lên. Với phép đo thật sít, để chi tiết nguội và cầm panme ở phần cách nhiệt.
Bụi, phoi và dầu là kẻ thù. Một mẩu phoi nhỏ kẹt giữa má thước là lệch số ngay. Lau cả chi tiết lẫn thước trước khi đo.
Cất thước trong hộp, không vứt chung với cờ lê búa. Không dùng thước cặp làm com pa vạch dấu, không dùng má thước để cạy. Hai má mòn hay cong một chút là cây thước mất giá trị.
Đo cái gì trước khi bắt tay làm
Người mới thường đo chi tiết sau khi làm xong. Người làm lâu năm đo trước khi làm: đo phôi, đo trục có sẵn, đo ổ bi định lắp, đo lỗ trên máy cũ. Họ ghi lại, rồi mới tính kích thước cần gia công.
Ví dụ bạn định tiện một bạc lót cho một trục có sẵn. Đừng tin kích thước danh nghĩa ghi trên bản vẽ hay lời người bán. Đo trục thật, ở vài vị trí, rồi tính khe hở từ con số đo được.
Hãy ghi số đo vào sổ hoặc ngay trên bản vẽ, kèm dụng cụ đã dùng. Hôm sau quay lại, bạn không phải đo lại và không phải nhớ.
Cẩn thận đo là thói quen rẻ nhất trong xưởng, mà cũng là thói quen phân biệt người làm đồ chạy được với người làm đồ trông giống đồ chạy được.
Câu hỏi thường gặp
Thước cặp điện tử có chính xác hơn thước cặp cơ không?
Thường độ phân giải hiển thị tương đương hoặc tốt hơn, nhưng độ chính xác thật phụ thuộc chất lượng thước và cách đo. Thước rẻ tiền có thể nhảy số khi ẩm hoặc pin yếu. Cách đo đúng quan trọng hơn loại thước.
Làm sao đo đường kính một lỗ nhỏ mà mỏ thước không vào được?
Có thể dùng chốt đo lỗ, là bộ que trụ có đường kính chuẩn, thử lần lượt cho tới que vừa khít. Hoặc dùng mũi khoan có đường kính biết trước để thử. Với lỗ quan trọng, dùng dụng cụ đo lỗ chuyên dụng.
Panme bị lệch điểm không thì chỉnh thế nào?
Hầu hết panme có cờ lê nhỏ đi kèm để xoay ống ngoài về đúng vạch không. Lau sạch hai mặt đo trước, dùng núm giới hạn lực khi khép lại. Nếu vẫn lệch nhiều, nên gửi hiệu chuẩn.
Có nên mua thước cặp loại rẻ để bắt đầu không?
Một cây thước cơ bình thường của nhà bán uy tín là đủ để học và làm phần lớn việc. Tránh loại quá rẻ có má lỏng lắc. Khi làm việc cần chính xác thật, lúc đó mới nâng cấp.
Vì sao đo cùng một chi tiết mỗi lần ra một số khác nhau?
Thường do lực kẹp không đều, thước bị nghiêng, chi tiết không tròn đều, hoặc bề mặt có bụi phoi. Đo nhiều lần ở nhiều vị trí và lấy số hợp lý. Nếu chênh nhiều, kiểm lại dụng cụ.
