Một chỗ nối kín nước nhờ một trong hai cơ chế: ren côn tự ép chặt vào nhau, với băng tan hoặc keo ren lấp khe giữa các đỉnh ren; hoặc ren thẳng chỉ để giữ, còn việc làm kín giao cho gioăng hay vòng đệm cao su bị ép. Rỉ nước thường do lẫn hai loại ren, quấn băng tan sai chiều, siết quá tay làm nứt khớp nhựa, hoặc gioăng bị lệch rãnh.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Có lẽ ai cũng từng quấn băng tan thật dày, siết thật mạnh, mở nước ra vẫn thấy một giọt lăn xuống. Giọt nước đó kể cho bạn biết chỗ nối đó dùng sai cơ chế làm kín. Tập này mình nói về hai cơ chế và những cái bẫy thường gặp khi lắp máy có nước, khí hay dầu.
Ren côn và ren thẳng: hai cách làm kín khác nhau
Ren côn có đường kính nhỏ dần về phía đầu. Khi vặn vào, ren càng vào sâu càng chặt, các sườn ren ép vào nhau. Nhưng giữa đỉnh và chân ren vẫn có khe xoắn nhỏ, nên cần băng tan hoặc keo ren để lấp. Ren ống nước thông dụng thường là loại này.
Ren thẳng có đường kính đều. Nó không tự kín, vặn tới đâu khe cũng như vậy. Ren thẳng chỉ giữ hai chi tiết lại với nhau, còn làm kín nhờ một gioăng phẳng bị ép giữa hai mặt, hoặc một vòng chữ O nằm trong rãnh.
Lỗi phổ biến là vặn một đầu ren côn vào một lỗ ren thẳng hoặc ngược lại. Nó vào được vài vòng, cảm giác chặt, nhưng chỉ tiếp xúc ở vài vòng ren, không bao giờ kín.
Máy móc nhập khẩu, thiết bị khí nén, thuỷ lực có nhiều chuẩn ren khác nhau trông rất giống nhau. Khi không chắc, đo bước ren và đường kính, hoặc hỏi nơi bán, đừng đoán.
Quấn băng tan: chiều quấn và số vòng
Băng tan là băng nhựa mỏng trơn, quấn lên ren ngoài để lấp khe và giúp ren trượt khi siết. Chiều quấn rất quan trọng: nhìn từ đầu ống, quấn theo chiều kim đồng hồ, tức cùng chiều vặn vào. Quấn ngược, khi vặn băng bị cuộn ngược lên và tuột ra.
Bắt đầu cách đầu ren một hai vòng ren để băng không lọt vào trong ống, kéo căng băng cho nó ôm sát vào rãnh ren, quấn vài vòng chồng lên nhau. Quấn quá dày làm ren không vào hết, và với khớp nhựa có thể làm nứt khớp khi siết.
Băng tan không dùng cho ren thẳng có gioăng. Ở đó nó không làm kín được gì, lại có thể làm gioăng không ép đều.
Có loại băng tan và keo ren riêng cho khí gas; đường ống gas là việc của thợ có chuyên môn, không phải chỗ để thử nghiệm.
Keo ren và gioăng: khi nào dùng gì
Keo ren dạng lỏng hoặc sệt quét lên ren, lấp khe và đông lại. Nó hợp với ren kim loại, đường ống rung, chỗ cần chắc chắn không lỏng. Chọn đúng loại cho nước, dầu hay khí, và cho nhựa hay kim loại, vì một số keo làm nứt nhựa.
Gioăng phẳng là miếng đệm cao su, sợi hay giấy đặt giữa hai mặt bích. Hai mặt phải phẳng và sạch, bu lông siết đều theo thứ tự chéo để gioăng bị ép đều. Siết lệch một bên là rỉ ở bên kia.
Vòng chữ O nằm trong rãnh được thiết kế sẵn kích thước, bị ép một phần khi lắp. Rãnh quá nông làm vòng bị ép quá, cắt đứt khi lắp. Rãnh quá sâu làm vòng không ép đủ, rỉ. Vòng chữ O cần bôi chút mỡ phù hợp khi lắp để không bị xoắn hay cắt mép.
Vật liệu gioăng phải hợp với chất lỏng. Cao su thông thường trương nở hỏng khi gặp dầu, xăng, một số dung môi. Hỏi nơi bán đúng loại cho dầu, cho nước nóng hay cho hoá chất.
Siết bao nhiêu là đủ, và vì sao siết thêm không hết rỉ
Với khớp nhựa ren côn, siết tay rồi thêm một chút bằng cờ lê thường là đủ. Siết mạnh nữa không làm kín thêm mà làm nứt thân khớp, có khi vết nứt không thấy ngay, vài tuần sau mới rỉ.
Với gioăng, siết quá làm gioăng bị ép tràn ra ngoài, mất đàn hồi, lâu ngày rỉ trở lại. Siết vừa đủ ép đều.
Nếu chỗ nối đã rỉ, siết thêm hiếm khi là giải pháp đúng. Tháo ra, làm sạch, kiểm tra ren có hỏng, gioăng có rách, rồi làm lại đúng cách.
Vết rỉ nhỏ ở chỗ nối nước nóng có thể tự thay đổi theo nhiệt độ: nguội thì rỉ, nóng thì kín, hoặc ngược lại, do giãn nở khác nhau giữa các vật liệu.
Thử kín trước khi đóng lại
Đừng chờ lắp xong cả máy mới thử nước. Thử từng cụm khi còn dễ sửa.
Với đường ống nước, cho nước vào, để có áp một thời gian, lau khô từng mối nối, rồi đặt một mẩu giấy khô dưới mỗi mối. Giấy ướt chỉ ra chỗ rỉ nhỏ mà mắt khó thấy.
Với khí nén, bôi nước xà phòng lên mối nối, bọt nổi là rỉ. Không dùng lửa để thử rò rỉ bất kỳ khí nào.
Làm kín là một trong những việc tưởng nhỏ mà tốn thời gian nhất khi làm máy có chất lỏng. Làm đúng từ đầu, bạn không phải tháo cả máy ra chỉ vì một giọt nước.
Câu hỏi thường gặp
Quấn băng tan bao nhiêu vòng là đủ?
Tuỳ cỡ ren và độ dày băng, thường vài vòng kéo căng ôm sát rãnh ren là đủ. Quấn quá dày ren khó vào và dễ làm nứt khớp nhựa. Quan trọng là quấn đúng chiều và căng.
Có dùng băng tan cho ống khí nén được không?
Được với ren côn, quấn cẩn thận không để băng lọt vào trong ống, vì mẩu băng có thể làm kẹt van và dụng cụ. Khớp nối nhanh loại ren thẳng có gioăng thì không cần băng tan.
Vòng chữ O bị cắt khi lắp là do đâu?
Thường do mép rãnh hoặc ren sắc cạnh, không bôi trơn khi lắp, hoặc vòng quá to so với rãnh. Vát mép, bôi mỡ phù hợp, và chọn đúng cỡ vòng.
Keo silicon có dùng làm kín ren ống nước được không?
Không phải lựa chọn tốt. Silicon không chịu áp lực tốt trong ren và khó tháo sau này. Dùng băng tan hoặc keo ren chuyên dụng cho ống nước.
Làm sao biết một ren là côn hay thẳng?
Đặt thước thẳng dọc theo đỉnh ren: ren côn sẽ thấy hở dần về một đầu. Đo đường kính ở đầu và cuối ren cũng thấy khác nhau. Tài liệu của thiết bị thường ghi rõ chuẩn ren.
