Hàn que rẻ, chịu được gió, hàn được thép dày và thép bẩn, hợp với sửa chữa và làm ngoài trời. Hàn MIG, tức hàn dây có khí bảo vệ, nhanh và dễ học nhất, hợp làm khung thép trong nhà. Hàn TIG, tức hàn điện cực vonfram có khí bảo vệ, chậm và khó nhất, nhưng mối hàn đẹp và là cách tốt để hàn inox mỏng và nhôm.
Chào bạn, đây là Nhà Chế Tạo. Khi ai đó hỏi mình nên mua máy hàn gì, mình thường hỏi lại: bạn định hàn cái gì, ở đâu, và bao nhiêu. Ba câu đó quyết định gần hết. Tập này mình kể ba kiểu hàn hồ quang phổ biến nhất ở xưởng nhỏ Việt Nam, bằng lời của người đã cầm cả ba.
Hàn que: vì sao thợ sửa chữa vẫn trung thành?
Hàn que dùng một que kim loại bọc thuốc. Hồ quang điện làm chảy que và kim loại nền, còn lớp thuốc bọc cháy ra tạo khói bảo vệ vũng hàn khỏi không khí, rồi đóng lại thành lớp xỉ phủ trên mối hàn. Gõ xỉ đi mới thấy mối hàn bên dưới.
Vì lớp bảo vệ đến từ chính que hàn, hàn que không sợ gió. Ngoài đồng, trên mái nhà, ngoài công trình, hàn que vẫn làm tốt. Nó cũng dễ chịu hơn với thép hơi gỉ hoặc bẩn, dù làm sạch vẫn luôn tốt hơn.
Máy hàn que loại biến tần bây giờ nhỏ gọn, xách tay được, giá dễ tiếp cận. Đó là lý do đi đâu bạn cũng thấy thợ sắt dùng nó.
Nhược điểm là khó hàn tôn mỏng, dễ thủng. Mỗi que chỉ hàn được một đoạn ngắn, phải thay que, gõ xỉ, nên chậm. Và học cho mối hàn đều cần thời gian, vì que ngắn dần, tay phải liên tục hạ xuống để giữ khoảng cách hồ quang.
Hàn MIG: nhanh, sạch và dễ học
Hàn MIG cấp một cuộn dây hàn liên tục qua súng hàn, cùng lúc thổi khí bảo vệ quanh vũng hàn. Bạn chỉ việc bóp cò và di chuyển súng. Không thay que, không canh que ngắn dần, nên người mới ra mối hàn tạm được nhanh hơn nhiều so với hàn que.
Hàn MIG rất hợp làm khung thép hộp, cổng, kệ, đồ dùng số lượng nhiều. Nó cũng hàn tôn mỏng dễ hơn hàn que.
Có một biến thể không cần bình khí: dây hàn lõi thuốc, bên trong dây có thuốc giống que hàn. Loại này chịu gió tốt hơn, không cần mua bình khí, nhưng khói nhiều hơn và có xỉ.
Điểm yếu của MIG có khí là sợ gió. Một cơn gió thổi bay lớp khí là mối hàn bị rỗ ngay. Và có một cái bẫy: mối hàn MIG nhìn bề ngoài có thể đẹp mà bên trong không ngấu, tức kim loại hàn chỉ nằm trên mặt chứ chưa chảy hoà vào kim loại nền. Nhìn đẹp không có nghĩa là chắc.
Hàn TIG: chậm, khó, và đẹp nhất
Hàn TIG dùng một điện cực vonfram không chảy để tạo hồ quang. Tay kia của bạn đưa que bù vào vũng hàn khi cần. Khí trơ, thường là argon, bảo vệ tất cả. Nhiều máy còn có bàn đạp chân để tăng giảm dòng hàn trong lúc hàn.
Cần hai tay và có khi cả một chân phối hợp, nên TIG là kiểu khó học nhất. Nhưng nó cho bạn kiểm soát nhiệt từng chút, không bắn toé, không xỉ, mối hàn sạch và đẹp.
TIG là lựa chọn quen thuộc cho inox, cho tấm mỏng, cho những mối hàn lộ ra ngoài cần đẹp, và cho nhôm nếu máy có chế độ dòng xoay chiều.
Nó cũng chậm nhất, và đòi bề mặt sạch tuyệt đối. Dầu mỡ, gỉ, sơn còn sót lại đều làm mối hàn TIG hỏng.
Đồ bảo hộ khi hàn: không có chỗ cho chủ quan
Hồ quang hàn phát ra tia cực tím rất mạnh. Nhìn trần vào hồ quang dù chỉ vài giây có thể làm bỏng giác mạc, người ta hay gọi là bị đau mắt hàn: vài giờ sau mắt đau như có cát, chảy nước, không mở được. Người đứng xem cạnh bên cũng có thể bị.
Mặt nạ hàn tự động tối khi hồ quang bật là khoản đầu tư đáng nhất cho người mới, vì hai tay bạn rảnh để định vị trước khi hàn. Chọn độ tối phù hợp với dòng hàn theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Tia cực tím cũng làm cháy da như cháy nắng. Mặc áo dài tay bằng vải cotton dày hoặc áo da, không mặc áo sợi tổng hợp vì tia lửa bắn vào sẽ chảy dính lên da. Găng tay da, giày kín.
Khói hàn không tốt cho phổi. Hàn ở nơi thoáng, đứng ở phía gió thổi khói đi, không cúi đầu vào luồng khói. Tuyệt đối không hàn lên thép mạ kẽm hoặc chi tiết có sơn trong phòng kín, và không hàn lên thùng, can đã từng đựng xăng dầu hay hoá chất, vì hơi còn lại bên trong có thể bắt lửa.
Vậy nên mua gì trước?
Nếu bạn chủ yếu làm sửa chữa, làm ngoài trời, hàn thép từ vừa tới dày, và muốn tiết kiệm, một máy hàn que biến tần là khởi đầu hợp lý.
Nếu bạn làm khung, làm đồ số lượng trong xưởng, muốn học nhanh, máy hàn MIG, nhiều máy bây giờ hàn được cả dây lõi thuốc không khí, sẽ đỡ công nhất.
Nếu bạn làm inox, nhôm, đồ trang trí, hoặc đã hàn được và muốn lên tay, lúc đó mới nghĩ tới TIG.
Và dù chọn máy nào, thứ quyết định mối hàn vẫn là giờ luyện tập trên những mẩu thép vụn. Mỗi mẩu thép bạn hàn rồi cắt ra xem mặt cắt là một buổi học mà không sách nào thay được.
Câu hỏi thường gặp
Máy hàn điện tử mini có hàn được thép dày không?
Tuỳ công suất máy và cỡ que. Máy nhỏ thường hợp que cỡ nhỏ và thép mỏng tới vừa. Thép dày có thể cần vát mép và hàn nhiều lượt. Đọc thông số dòng hàn và chu kỳ làm việc của máy trước khi mua.
Chu kỳ làm việc của máy hàn là gì?
Là tỉ lệ thời gian máy được phép hàn liên tục trong một chu kỳ trước khi phải nghỉ cho nguội, ở một dòng hàn nhất định. Máy có chu kỳ thấp sẽ tự ngắt khi quá nóng. Hàn khung lớn liên tục cần máy có chu kỳ cao hơn.
Có tự học hàn ở nhà được không?
Được, nếu có chỗ thoáng, nền không cháy, đồ bảo hộ đầy đủ và nguồn điện đủ tải. Nhưng một vài buổi có người biết hàn đứng cạnh chỉ lỗi sẽ giúp bạn đi nhanh hơn rất nhiều. Các lớp học nghề hàn ở trường dạy nghề là lựa chọn tốt.
Hàn điện có bị giật không?
Có nguy cơ, nhất là khi tay ướt, đứng trên nền ướt hoặc chạm vào kìm hàn và vật hàn cùng lúc. Giữ găng khô, đứng trên nền khô, kiểm tra dây cáp không bị hở. Không hàn khi trời mưa ngoài trời.
Nên chọn mặt nạ hàn loại nào?
Mặt nạ tự động tối có chỉnh độ tối và độ nhạy là lựa chọn tiện nhất. Hãy chọn loại có chứng nhận an toàn rõ ràng. Mặt nạ cầm tay rẻ tiền dễ làm bạn quên che đúng lúc.
